Prawo autorskie w zawodzie trenera biznesu

Temat praw autorskich w kontekście przygotowywania materiałów szkoleniowych i prowadzania szkoleń wydał nam się bardzo interesujący ze względu na to, że wielu trenerów wzbogaca swoje skrypty czy prezentacje zdjęciami, filmami czy clipartami. Na temat używania tego typu form zgodnie z obowiązującym prawem wypowiedział się adwokat Jakub Węgliński.

Joanna Zawadzka: Czym jest „utwór” w rozumieniu przepisów ustawy prawo autorskie?

Jakub Węgliński: Definicja pojęcia „utwór”, określanego również jako „dzieło”, zawarta została w art. 1.1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.  o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zgodnie z którym „utworem” jest „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”. W art. 1.2 znajdziemy natomiast przykładowy katalog „utworów”, do którego ustawa zalicza między innymi: utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi, utwory plastyczne, fotograficzne, muzyczne czy audiowizualne. Jednocześnie należy pamiętać, iż katalog ten nie ma charakteru zamkniętego i jedynie przykładowo wymienia najpopularniejsze „rodzaje utworów”. Utworem będzie również, nie wymieniony w tym katalogu, każdy inny „przejaw działalności twórczej”, który odpowiada wymogom zawartym w art. 1.1 ustawy. Utwór jest więc dobrem o charakterze niematerialnym, podlegającym ochronie ustanowionej przez przepisy prawa autorskiego. Dobro to należy jednak odróżnić od nośnika materialnego (tzw. corpus mechanicum), na którym utwór został utrwalony. Materialne utrwalenie utworu nie ma wpływu na jego istnienie i ochronę prawną. Jedynie w przypadku ściśle określonych utworów (np. fotograficznych) ich byt prawny uzależniony jest od utrwalenia, w sposób pozwalający na zapoznanie się z treścią dzieła. Utworem jest również opracowanie cudzego utworu. W szczególności chodzi tu o tłumaczenie, przeróbkę czy adaptację  dzieła oryginalnego. Utworami mogą być także zbiory, antologie, wybory, bazy danych, pod warunkiem, iż „przyjęty w nich dobór, układ lub zestawienie ma twórczy charakter (art. 3)”.

Bez wątpienia utworami będą więc materiały szkoleniowe czy prezentacje multimedialne, używane na co dzień w pracy trenerskiej, jeżeli posiadają cechy, o których mowa w przepisach prawa autorskiego.

J.Z.:. Jak prawidłowo przygotować materiały szkoleniowe?

J.W.: Nie wdając się w kwestie merytoryczne, związane z tematyką szkolenia, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na zakres ochrony utworu, przewidziany w prawie autorskim. W przypadku dzieł całkowicie oryginalnych, nowatorskich, nie korzystających z cudzych rozwiązań, problem, niezgodnego z prawem autorskim przygotowania materiału szkoleniowego, praktycznie nie występuje. Jednak w praktyce trenerskiej, aby zwiększyć jakość i atrakcyjność prezentacji jej twórca niejednokrotnie korzysta z cudzych rozwiązań. Wówczas autor utworu spotyka na swojej drodze pojęcia takie jak:  dozwolony użytek publiczny, cel użycia cudzego utworu, prawo cytatu czy plagiat.

Dozwolony użytek publiczny to możliwość udostępnienia utworu oryginalnego większej grupie odbiorców, bez zgody autora i w interesie publicznym. Interes publiczny, gdy mamy na myśli działalność trenerską,  to szeroko rozumiane potrzeby społeczne (np. wymiana informacji, nauka, oświata, kultura) o charakterze informacyjnym, poznawczym lub intelektualnym, mające pierwszeństwo przed uprawnieniami majątkowymi twórcy. Oczywiście możliwość korzystania z cudzego utworu nie jest dowolna i jest ograniczona w sposób określony prawem autorskim. Możliwe jest zatem wykorzystywanie w dziełach oryginalnych fragmentów „rozpowszechnionych utworów lub drobnych utworów w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości (art. 29)”. W przypadku działalności szkoleniowej celem wykorzystania cudzego utworu będzie potrzeba 'wyjaśnienia' określonej tematyki, 'analiza krytyczna' przedstawionej tezy lub też 'nauczanie'.

Autor prezentacji szkoleniowej może wykorzystać (prawo cytatu) cudzy utwór „pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła (art.34)”. „Przytoczenie cudzego utworu nawet w całości jest dozwolone, jeżeli następuje w celu określonym w art. 29 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, przy czym przytaczany utwór musi pozostawać w takiej proporcji do wkładu twórczości własnej, aby nie było wątpliwości co do tego, że powstało własne dzieło - Wyrok Sądu Najwyższego  Izba Cywilna z dnia 23 listopada 2004 r., I CK 232/2004”.

Plagiat to sposób naruszenia praw autora oryginału polegający na wprowadzeniu odbiorcy w błąd co do autorstwa utworu lub jego części, albo wykorzystanie utworu bez wskazania autora i źródła. Chodzi w szczególności o sytuację gdy plagiator wykorzystuje elementy twórcze dzieła cudzego.

J.Z.: Jak wygląda odpowiedzialność za naruszenie praw autorskich twórcy utworu?

J.W.: Odpowiedzialność za naruszenie praw autorskich dzieła oryginalnego kształtuje się w dwojaki sposób. Po pierwsze  chodzi tu o odpowiedzialność cywilną, związaną z prawami osobistymi i majątkowymi twórcy. Niezależnie od odpowiedzialności cywilnej podmiot dokonujący naruszenia, w dalszej kolejności, ponosi również odpowiedzialność karną.

Twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może domagać się aby podmiot dokonujący naruszenia, zaniechał takich działań. W sytuacji naruszenia zawinionego, twórca może żądać przyznania mu przez sąd odpowiedniej kwoty pieniężnej tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. „Uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa zapłaty sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione - trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu (art. 79)”.

Przywłaszczenie autorstwa lub wprowadzenie w błąd „co do autorstwa całości lub części cudzego utworu, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3 (art. 115)”.

J.Z.:  Czy trener może wykorzystać podczas szkolenia lub w materiałach szkoleniowych zdjęcie, które nie jest jego autorstwa i pochodzi np. z Internetu? Jeżeli tak to na jakich zasadach?

J.W.: Jeżeli w prezentacji użyte zostanie zdjęcie nie będące własnością trenera, wówczas istotny jest cel, dla którego zdjęcie to zostało udostępnione. W przypadku gdy autor miał na celu jedynie zwiększenie wizualnej atrakcyjności swojej pracy, wówczas taki sposób użycia dzieła nie mieści się w granicach dozwolonego użytku i tym samym narusza prawa autora. W przypadku gdy zdjęcie takie wykorzystywane jest jednak w „celu nauczania lub wyjaśnienia”, wówczas działanie takie jest uzasadnione i nie narusza praw autorskich. Pamiętać jednak należy, iż w takiej sytuacji konieczne staje się „wymienienie imienia i nazwiska twórcy oraz źródła”. W przypadku zdjęć przedstawiających określoną osobę wymagane jest zezwolenia osoby przedstawionej na fotografii. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej lub osoby stanowiącej jedynie szczegół całości.

J.Z.: Czy dopuszczalne jest wykorzystanie fragmentu filmu podczas szkolenia w celach edukacyjnych? Jeżeli tak to na jakich zasadach?

J.W.: W przypadku utworów audiowizualnych, wykorzystywanych w pracy trenerskiej, możliwość ich wykorzystania przedstawia się w sposób analogiczny jak w przypadku każdego innego utworu, a w szczególności utworu wyrażonego słowem lub utworu fotograficznego. Każdorazowo gdy korzystamy z cudzego dzieła, należy zrobić to w sposób prawidłowy, wskazując jego autora i źródło pochodzenia.

J.Z.: Czy można wykorzystać  cliparty dostępne w oprogramowaniu MS Office jeżeli posiada się licencję na to oprogramowanie?

J.W.: Użytkownik pakietu MS Office może w zakresie określonym umową licencyjną z firmą Microsoft wykorzystywać (kopiować, wyświetlać, modyfikować, wykorzystywać w swoich prezentacjach) cliparty zamieszczone w programie lub znajdujące się na stronie www producenta. Nie może jednak np. sprzedawać ani rozpowszechniać kopii jako samodzielnych elementów. Szczegółowy zakres wykorzystania (licencji) clipartów określa wspomniana umowa. Warto sprawdzić co przewiduje wykupiona przez nas licencja, ponieważ często wykorzystywanie clipartów na użytek komercyjny (m.in. do takiego zaliczamy szkolenia) nie jest dozwolone.

Joanna Zawadzka

Wywiadu udzielił adwokat Jakub Węgliński